Wat is een koor?

In het dagelijks leven weten de meeste mensen wel wat een koor is. De kans is klein dat iemand zal zeggen: "Koor? Dat is toch een rivier in Armenië? Of bedoelt u misschien die plaats in Irian Jaya Barat Indonesië" De meeste mensen zullen bij een koor toch meteen aan een groep zingende mensen denken. Ook al zingen ze zelf niet in een koor, of gaan ze nooit naar koorconcerten. Maar wat is een koor nou eigenlijk? Daar gaat het op deze pagina over.

Wat is een koor bij Google?

Wie aan Google de vraag stelt wat een koor is, krijgt een aantal antwoorden, waaruit het volgende te destilleren is:
Het koor is oorspronkelijk, d.w.z. in de west-europese bouwkunst vanaf pakweg de middeleeuwen, de benaming voor het belangrijkste deel van een kerk of kathedraal. Het is de ruimte waar het altaar staat, het ´heilige´ deel van het kerkgebouw. Monniken en priesters zongen vroeger aan weerszijden van dit altaar. Zo is de verbinding ontstaan tussen de naam voor een ruimte in een gebouw en het één- of meerstemmig zingen. De associatie die veel mensen tegenwoordig nog hebben bij koorzang (namelijk dat het iets religieus en plechtigs is) vindt hier zijn oorsprong, hoe éénzijdig die associatie in onze tijd ook is. Er is alleen niets aan te doen: koorzang is historisch verbonden met christendom, kerk en liturgie.

Verwantschap tussen koor en hart

Bij de bouw van kerken was het tot omstreeks 1350 (toen de paus van dienst het verbood) gewoonte om rekening te houden met zogenaamde "hartlijnen" (zie www.leylijnen.com). Een hartlijn is een energielijn in de bodem die door de lengterichting van een kerk loopt.

Al in de eerste jaren dat ik dirigeerde, meende ik een verwantschap te bespeuren tussen de franse woorden voor koor ("choeur") en hart ("coeur"). Of die verwantschap etymologisch aantoonbaar is vind ik nu minder belangrijk: Voor mij heeft zingen in een koor iets te maken met de krachten van het hart. En dan bedoel ik niet het individuele hart, waarmee je je eigen gevoelens waarneemt en uit. Dit individuele hart zit normaal gesproken in de linker borsthelft. Het neemt de relatie van het individu tot de buitenwereld innerlijk waar. Nee, ik bedoel de krachten van een gezamenlijk menselijk hart, dat pas kan ontstaan als mensen samen gaan zingen.

Ik durf dus te beweren dat een groep mensen die samen zingen in een koor scheppers zijn van een gezamenlijk hart, waarin de relatie tussen wat je zou kunnen noemen "de mens als geheel" en de gehele buitenwereld (de kosmos) tot uitdrukking wordt gebracht. Er bestaat zelfs een koorwerk waarin de creatie van dit menselijk hart tegenover de oneindige kosmos daadwerkelijk hoorbaar is en plaatsvindt in tekst en muziek: "Calme des Nuits" van Camille Saint-Saëns. Een prachtig stuk, dat in essentie een koorwerk is.

Het koor als ruimte

Wanneer een koor gaat zingen moeten de individuele zangers niet alleen met hun eigen hart bezig zijn, maar zich ook richten op hun medezangers en de muziek. Om dat te bereiken moet er verbinding ontstaan tussen het gehoororgaan en het hart. Die verbinding drukt zich uit in wat ik noem een luister-ruimte". In die luister-ruimte neemt de eigen zangtoon maar een deel van de beschikbare ruimte in, de overige ruimte wordt open gelaten voor het luisteren. Hoe meer de luister-ruimten van individuele koorzangers met elkaar samenvallen, hoe duidelijker de gemeenschappelijke luisterruimte wordt. Er ontstaat dan een innerlijke ruimte, die opgevat kan worden als gezamenlijk menselijk hart. Daarbij is de ervaring dat de waarneming van het eigen hart opschuift van links in de borst naar het midden van de borst. De waarneming van het zelf wordt ´gecentreerd´.

Een andere geschiedenis van het koor: van uiterlijke naar innerlijke ruimte

Waar het koor oorspronkelijk een uiterlijke ruimte in een kerk of kathedraal was, is het inmiddels ook een innerlijke ruimte geworden die ontstaat wanneer mensen samen zingen.

Het is in dit verband interessant om op te merken dat in deze tijd van leeglopende kerken het fenomeen zangkoor een ongehoorde populariteit heeft. Er zijn duizenden koren in Nederland.
Dus de kerk loopt leeg, en de koren rijzen als paddestoelen uit de grond. In zekere zin kan je zeggen: het koor trekt uit de kerk weg. Dat kan natuurlijk niet met een koor als ruimte in een gebouw. Het kan wel met de innerlijke ruimte van het gezamenlijk hart. Alsof de mensen zeggen: wij hebben behoefte aan een verzelfstandiging van de ruimte van het hart, wij willen de relatie van de mens als geheel tot de gehele buitenwereld niet meer beleven in een instituut als de kerk, maar in een ruimte die wij zelf creëren.

 

← terug naar sprokkelhout